Wit Bericht 21/12/2003

Afdrukken

Laat de mensen zelf de kroon dragen
Alternatief grondwetmakend proces
Enkele eigenaardigheden van de Zwitserse directe democratie
Volksvergadering
Federalisme en vertegenwoordigend stelsel
Zwitserland "conservatief"?

INHOUD

 

Laat de mensen zelf de kroon dragen

Alternatief grondwetmakend proces

Enkele eigenaardigheden van de Zwitserse directe democratie

Volksvergadering

Federalisme en vertegenwoordigend stelsel

Zwitserland "conservatief"?

 

----------------------------------------

 

Europese Referendum Campagne laat de mensen zelf de kroon dragen.

PERSBERICHT voor maandag 8 december 2003

Actiefoto's op www.european-referendum.org

 

Zaterdag werd er in Antwerpen genoten van een actie met kroontjes: "Mijn mama en papa zijn Koning van Europa: zij beslissen mee!" Met deze actie werd de noodzaak van een referendum over de Europese Grondwet onder de aandacht gebracht. De mensen reageerden met een brede glimlach en waren in een goede stemming voor een gesprek. De meest gehoorde antwoorden op de vraag of zij al dan niet zelf willen stemmen over de Europese Grondwet, waren: "Ja, natuurlijk", "Zeker!", "Het meest normale om te doen!", "Uiteraard!"

Ook Sint-Niklaas kwam op de foto. Het oude, bijna vergeten verhaal over hem werd bovengehaald: Sint-Niklaas red drie kinderen die door een slechte herbergier in een vat pekel zijn gestopt, waar ze zeker zouden gestorven zijn. De kinderen staan symbool voor onschuld, voor "zielen die gered zijn". Voor sommigen onder de actievoerders voelde het zaterdag alsof zij de "democratie aan 't redden waren", door de waarheid over de echte democratie en referenda te vertellen.

Voor de foto's zie www.directe-democratie.be/foto

 

----------------------------------------

 

 

Alternatief grondwetmakend proces

Gezien de IGC voorlopig "mislukt" is wordt er opnieuw nagedacht over een alternatief grondwetmakend proces.

De basisideeën van Bruno Frey's voorstel over soevereine staten die op een competitieve manier over concrete items een gezamenlijk staatsbeleid maken komen terug in de belangstelling.

Zie zijn voorstel: "A proposal for a flexible Europe" op http://www.iew.unizh.ch/wp/iewwp056.pdf

 

Een stukje vertaling en verduidelijking van de inleiding van Bruno Frey's voorstel:

FOCJ:

De rechtsbevoegdheden die hier voorgesteld worden om de integratie van de Europese Unie te vergemakkelijken hebben vier wezenlijke kenmerken. FOCJ is het acroniem voor:

Functional Overlapping Competing Jurisdictions

 

  1. Functioneel (Functional), d.w.z. de nieuwe rechtsbevoegdheden strekken zich uit over gebieden, die door de te volbrengen taken gedefinieerd worden;

  2. Overlapping (O), d.w.z. in lijn met de vele verschillende taken (functies) zijn er overeenkomstige overheidsbedrijven die gebieden bestrijken, die behoren tot verschillende landen van de EU;

  3. Wedijveren (Competing), d.w.z. gemeenten in de EU kunnen kiezen tot welke functionele rechtsbevoegdheden zij willen behoren. Bovendien worden deze rechtsbevoegdheden door democratische mechanismen geregeerd. Zij kunnen gebaseerd worden op een verkozen vertegenwoordiging ofwel kunnen de kiezers hun voorkeuren rechtstreeks via initiatieven en referenda uitdrukken;

  4. Rechtsbevoegdheden (Jurisdictions), d.w.z. de eenheden die gebieden in de EU bestrijken zijn overheden in de zin dat zij de macht hebben om belastingen te heffen.

 

FOCJ is gebaseerd op theoretische voorstellen, die in de economische theorie van het federalisme thuis horen. Zij vormen niettemin een overheidssysteem, dat volledig verschillende is aan dat wat voorgesteld wordt in de bestaande literatuur. Terwijl de economische theorie van het federalisme het gedrag van bepaalde politieke eenheden analyseert op de verschillende niveaus van bestuur, reikt FOCJ een antwoord aan voor de geografische problemen van de integratie.

 

 

 

----------------------------------------

 

 

Enkele eigenaardigheden van de Zwitserse directe democratie

Door Arjen Nijeboer op www.referendumplatform.nl

Begin van dit jaar (9/2/2003) hadden we een vervolg beloofd voor het artikel over Directe democratie in Zwitserland

Hier gaan we dus verder. Zie ook http://www.referendumplatform.nl/buitenland/zwitserland.htm

  • Het kan bij volksinitiatieven lang duren voordat een stemming plaatsvindt. Wanneer de nodige handtekeningen zijn ingezameld, heeft de Bundesrat (federale regering) twee jaar de tijd om een referendum voor te bereiden. Indien het parlement een tegenvoorstel doet, komt hier nog eens een half jaar bij. Overigens heeft het parlement vanaf het moment van indiening van het volksinitiatief vier jaar de tijd om te bepalen of zij het volksinitiatief accepteert of niet. Zij kan het volksinitiatief inderdaad gewoon accepteren. De burgergroep heeft dan haar zin gekregen en er komt geen referendum. Ook kan het parlement een andere wet invoeren die de burgergroep tegemoet komt, en kan de burgergroep besluiten dat zij dit voldoende vindt en haar volksinitiatief intrekken.

  • Het parlement is bevoegd om na te gaan of een volksinitiatief voldoet aan de vereisten van eenheid van vorm (het volksinitiatief moet de vorm hebben van een uitgewerkt grondwetsartikel) en eenheid van materie (het voorstel mag geen verschillende ongerelateerde onderwerpen bevatten).

  • Het grondwettelijk karakter van volksinitiatieven wordt niet gecontroleerd, niet door het parlement en niet door een rechtbank. Hoewel een toetsing van wetten aan de grondwet altijd aan te bevelen is (zowel bij volksvoorstellen als bij parlementaire wetten, wat in Nederland niet het geval is) is het interessant te zien dat dit in Zwitserland nauwelijks problemen oplevert. Er bestaat geen doodstraf en de mensenrechten staan er niet meer onder druk dan elders.

  • Volksinitiatieven zijn alleen aangenomen als ze een "dubbele meerderheid" halen: de meerderheid van alle uitgebrachte stemmen én een meerderheid van de stemmen in een meerderheid van de kantons. Anders zouden een paar grote kantons (b.v. Zürich en Jura) gemakkelijk vele kleine kantons kunnen overstemmen.

  • Referenda worden gebundeld op 2 tot 4 jaarlijkse stemdagen, waarbij burgers niet alleen stemmen voor federale referenda maar ook bij de referenda in hun kanton en gemeente, evenals verkiezingen.

  • Bij referenda en verkiezingen kunnen burgers steeds kiezen of ze naar het stemlokaal gaan of per post stemmen. Men kan eenvoudig zijn stemkaart invullen en per post retour zenden. Bij de volksvergadering moet men zelf persoonlijk aanwezig zijn.

 

Een volksinitiatief op federaal niveau wordt slechts aanvaard als zij een "dubbele meerderheid" heeft: de meerderheid van de kiezers en de meerderheid van de kantons. Dit moet voorkomen dat de inwoners van een paar grote kantons, de inwoners van veel kleine kantons kunnen wegstemmen.

 

Volksvergadering

Zoals gezegd leverde de volksvergadering vanaf de 19e eeuw steeds meer problemen op. De argumenten tegen een volksvergadering luiden:

  1. Er is geen geheime stemming.

  2. Er is geen hoofdelijke stemming. Men stemt met handopsteken en de Landamman (= voorzitter van de kantonale regering) schat normaal vanaf zijn katheder in welke stemverhouding er is. (BP)

  3. Er is in het huidige stelsel geen mogelijkheid voor burgers om zich bij afwezigheid (ziekte, reis e.d.) te laten vertegenwoordigen

  4. Er is een lagere opkomst dan bij referenda, want de volksvergadering is tijdrovender en vermoeiender. Een volksvergadering duurt zo'n 3 uur.

  5. In grotere gemeenten is de bevolking eenvoudig te groot (de grootste volksvergaderingen bevatten in Zwitserland niettemin tot 15.000 personen!)

 

Anderen hechten aan de volksvergadering omdat het enerzijds een traditie is die men in ere wil houden, maar anderzijds ook omdat het een directe manifestatie is van het beginsel van volkssoevereiniteit: je ziet voor je ogen mensen hun soevereiniteit uitoefenen. Dat is een indrukwekkend gezicht.

Vanaf 1869 vervingen steeds meer kantons en later ook gemeenten de volksvergadering voor een referendumstelsel. Op kantonaal niveau is dit proces vergevorderd. Alleen de mini-kantons Appenzell-Innerrhoden (een zogenaamd halfkanton) en Glarus hebben nog steeds een volksvergadering (nadat in 1998 en 1999 de kantons Urwalden en Nidwalden de volksvergadering ook afschaften). Van de circa 3000 gemeenten heeft 85% ook nog steeds een volksvergadering ("Bürgerversammlung") Deze verschilt van plaats tot plaats. Ook hier is het aantal onderwerpen die altijd door de burgers moeten worden goedgekeurd (ook al hebben burgers er geen handtekeningen voor ingezameld) vrij groot. Daarnaast kunnen burgers zelf ook voorstellen indienen, vaak met zeer weinig (soms zelfs maar één) handtekening.

 

Laten we het voorbeeld Appenzell bekijken, waar deze auteur eens bij aanwezig mocht zijn. Appenzell heeft circa 15.000 inwoners. Circa 3.000 inwoners (ongeveer een derde van het aantal kiesgerechtigden) komt jaarlijks op de volksvergadering, altijd gehouden op de laatste zondag van april op het centrale marktplein (als het hard regent, wijkt men uit naar de plaatselijke kerk). Van te voren heeft iedereen thuis een brochure ontvangen waarin de agenda van de volksvergadering staat. Deze wordt gevormd door:

  1. verkiezingen van de kantonale regering, de Grosse Rat en de rechters

  2. alle zaken die verplicht door de volksvergadering moeten worden goedgekeurd (nl. alle wetten en wetswijzigingen en alle uitgaven van boven de 5 miljoen franc eenmalig of 500.000 franc per jaar over minimaal 5 jaar)

  3. de voorstellen die door burgers zijn ingediend. Hiervoor is slechts één handtekening voldoende. Het middenste gedeelte van het marktplein is op de betreffende zondag met touwen afgezet. De stemgerechtigde burgers kunnen dit gedeelte betreden op vertoon van hun oproepkaart. Vroeger was ook het tonen van een zwaard verplicht, omdat alleen mannen die hun gemeenschap konden verdedigen ook mochten meepraten. De volksvergadering begint met de plechtige intocht van de kantonale regering, de Grosse Rat en de rechters, die plaatsnemen op katheders aan het hoofd van het marktplein. De Landamman houdt een toespraak. Daarna leggen de regeringsleden een eed van trouw aan de bevolking af, en omgekeerd legt de bevolking een eed af zich als gewetensvolle burgers te gedragen. Vervolgens worden eerst de verkiezingen van personen afgewerkt. Hierbij draaien de functionarissen zich om, zodat zij niet kunnen zien wie voor of tegen hen stemt. Daarna komen alle wetten, wetswijzigingen en grote financiële beslissingen aan de orde. Deze zijn het afgelopen jaar door de Grosse Rat voorbereid, maar geen van deze kan geldig worden zonder toestemming van de burgers. Per onderwerp geeft de Landamman eerst nog een korte samenvatting. Vervolgens roept hij: "Het woord is vrij!" en mag iedereen die dat wil, zonder tijdslimiet, de volksvergadering toespreken. Als de sprekers klaar zijn roep de Landamman op tot stemming. Eerst steken de voorstanders de handen op, vervolgens de tegenstanders. Meestal kan de Landamman hieruit opmaken waar de meerderheid ligt. Soms vraagt hij nogmaals de voor- en tegenstanders de handen op te steken. In enkele gevallen kan het dan nog onduidelijk zijn en vraagt hij de voorstanders zich naar het ene kant van het plein te bewegen en de tegenstanders naar het andere kant. Alleen in het alleruiterste geval wordt er geteld. Als deze zaken zijn afgerond, volgen de burgerinitiatieven.

 

Vanuit onze ervaring reageren wij verbaasd: als iedereen met maar één handtekening een voorstel kan indienen en sprekers maar oneindig door kunnen gaan, loopt het dan niet helemaal uit de hand? Maar dit geeft juist precies de zwakte van ons representatieve stelsel aan. Omdat mensen daar steeds hun mond moeten houden, zullen ze áls ze een keer een kans krijgen, inderdaad volledig los gaan. In Zwitserland hebben de burgers echter structureel en te allen tijde de mogelijkheid om gehoord te worden, voortstellen in te dienen en beslissingen te nemen. Eventuele onvrede hoopt niet op, maar wordt continu omgezet in iets concreets. De kantonale regering luistert structureel naar haar burgers en gaat veel beter op hun wensen in, omdat anders de referenduminitiatieven haar om de oren zouden vliegen. Door het continue politieke debat is veel duidelijker hoe de verhoudingen liggen. Verder, als iemand veel te lang zou spreken, zou hij een fluitconcert krijgen, en iemand die steeds onzinvoorstellen zou indienen verspeelt het krediet bij zijn medeburgers. Het systeem werkt zelf-regulerend. Er ontstaat een volwassen verhouding tussen burgers en bestuur, die ophouden met elkaar het leven zuur te maken maar verantwoord en vanuit wederzijds respect gaan samen-leven.

 

Federalisme en vertegenwoordigend stelsel

De directe democratie in Zwitserland gaat gepaard met een vérgaand federalisme. Federalisme betekent dat de lagere politieke eenheden (de gemeenten) bepalen hoeveel bevoegdheden de hogere politieke niveaus (provincies en het rijk) hebben, en deze ook weer terug kunnen nemen. Bij subsidiariteit is het net andersom: het nationale niveau heeft de oorspronkelijke macht en bepaalt hoeveel bevoegdheden naar de provincies en gemeenten kunnen worden gedelegeerd, en wanneer ze deze weer terugneemt. In Zwitserland hebben de gemeenten en kantons zeer grote bevoegdheden. Dit wordt treffend geïllustreerd door de belastinginning: in Zwitserland heffen de gemeenten, de kantons en het rijk ieder een derde van de totale belastingen, terwijl in Nederland de nationale overheid 93% van de belastingen heft en de provincies, gemeenten en waterschappen samen 7%.

Ook het Zwitserse vertegenwoordigende stelsel staat bol van onconventionele oplossingen. Zwitserland heeft bijvoorbeeld geen premier die, zoals Lubbers in Nederland, vrolijk 12 jaar blijft zitten, om nog te zwijgen van de twintigjarige regeerperiode van het staatshoofd, koningin Beatrix. Elke minister, de Zwitserse federale regering heeft er zeven, is om de beurten een jaar president (en daarmee staatshoofd), met behoud van zijn eigen ministerschap. De volgorde wordt bepaald door het parlement, die doorgaans de hoeveelheid dienstjaren van de minister als uitgangspunt neemt. Zo trad begin december Kaspar Villigers aan als president voor het jaar 2002. Bij de verkiezingen voor de Nationalrat (vergelijkbaar met het parlement, met als verschil dat de Nationalratsleden een kanton vertegenwoordigen) heeft een Zwitser vele mogelijkheden om zijn stem genuanceerd uit te brengen. De individuele kiezer heeft evenveel stemmen als er vertegenwoordigers van hun kanton in de Nationalrat zitten (bijvoorbeeld 35 voor het grootste kanton Zürich en 2 voor het kleinste kanton Appenzell). Inwoners van Zürich kunnen hun 35 stemmen verdelen zoals ze willen: ze kunnen een slechte volksvertegenwoordiger een negatieve stem geven of een dubbele stem aan een buitengewoon goede. Los van de personen kunnen ze ook op een partij stemmen, zodat ze daarmee het algemene beleid van één bepaalde partij steunen, maar tegelijk binnen een andere partij de volksvertegenwoordiger van hun keuze omhoog helpen. En mocht een persoon geweerd worden als kandidaat door de politieke partijen, dan kunnen burgers hem zelf op de kieslijst zetten en alsnog op hem stemmen. Het gebeurt met enige regelmaat op kantonaal en gemeentelijk niveau dat iemand op die wijze verkozen wordt. Stemmen op afstand is overigens zowel bij referenda als bij verkiezingen sinds 1991 mogelijk in Zwitserland. Terwijl wij blijven emmeren over de techniek en de voor- en nadelen van het stemmen per internet, stemt het grote merendeel van de Zwitsers per brief. Men krijgt een stemkaart in de bus, maakt zijn keus en stuurt de kaart retour.

 

Zwitserland "conservatief"?

Zwitserland is in een aantal opzichten inderdaad conservatief te noemen. In andere opzichten is het echter juist weer een zeer progressief en modern land. Het volksinitiatief is echter zonder meer bevorderlijk voor de progressieve aspecten in Zwitserland. Circa driekwart van alle volksinitiatieven komt van links, waarbij de sociaal-democraten een meerderheid voor hun rekening neemt. Ook zijn er verschillen in Zwitserland. Zürich heeft een hoog gehalte aan directe democratie en is vrij progressief. Genève is veel conservatiever en heeft veel minder directe democratie.

Hieronder een lijstje van zaken die via directe democratie werden geïnitieerd en/of goedgekeurd (en dan beperken we ons nog tot het federale niveau):

  1. toetreding tot de Verenigde Naties (2002)

  2. verstrekking van heroïne aan verslaafden door arts (1999)

  3. continuering van een experiment met progressieve drugswetgeving, inclusief heroïne-verstrekking aan verslaafden (1997)

  4. bescherming van werknemers m.b.t. 24-uurs-economie (1996)

  5. ondersteuning milieuvriendelijke landbouw (1995)

  6. vanaf 2004 al het doorgaande vrachtvervoer per spoor (1994)

  7. opname van een anti-racisme-bepaling in de Zwitserse grondwet (1994)

  8. verhoging benzineprijs met 0,20 SFR per liter (1993)

  9. bescherming van de sociale zekerheid (1993)

  10. seksuele relaties tussen minderjarigen onderling uit het Wetboek van Strafrecht (1992)

  11. verkrachting binnen het huwelijk strafbaar gesteld (1992)

  12. gentechnologie aan banden gelegd (1992)

  13. miljardeninvestering in spoorwegen door Alpen voor vervoer auto's (1992)

  14. invoering van vervangende dienstplicht (1992)

  15. milieu-wetgeving ter bescherming van waterbassins (1992)

  16. verlaging van de stemgerechtigde leeftijd naar 18 jaar (1991)

  17. moratorium van 10 jaar op bouw kerncentrales (1990)

  18. miljardeninvestering in de spoorwegen (1987)

  19. belasting op gebruik van autowegen (1984)

  20. belasting op gebruik vrachtwagens (1984)

  21. meer belasting op benzine (1983)

 

Op een aantal punten is Zwitserland zelfs een progressieve leider in Europa. Het drugsbeleid, waarvan Nederlanders denken dat zij de enige in de wereld zijn, is in Zwitserland op punten veel progressiever dan in Nederland. In Nederland werd in 2002 besloten een experiment met heroïneverstrekking aan verslaafden af te sluiten. In 1999 werd een dergelijk experiment in Zwitserland omgezet in vast beleid.

 

Ook wordt het grens- en asielbeleid van Zwitserland vaak als zeer stringent betiteld, en de directe democratie hier voor verantwoordelijk gehouden. De feiten zijn dat Zwitserland per hoofd van de bevolking de meeste asielzoekers toelaat in heel Europa. (Vergelijkbare cijfers over de uiteindelijke verblijfsvergunningen zijn niet voorhanden omdat er grote verschillen in regelingen zitten tussen de landen.) Zo'n 20 procent van de in Zwitserland verblijvende personen is buitenlander (d.w.z. heeft geen Zwitsers paspoort). Dit komt voor een deel omdat het moeilijk is om de Zwitserse nationaliteit te verkrijgen, maar voor een ander deel omdat het gewoon een zeer prettig land om in te wonen en werken is. Ultra-rechts heeft de laatste decennia gepoogd om via volksinitiatieven een rem op het aantal buitenlanders te zetten. Een typisch voorbeeld is het referendum van september 2000, waarin een "buitenlanderquotum" van 19% werd voorgesteld. De grens zou dicht moeten totdat het aantal buitenlanders door natuurlijk verloop onder de 19% zou schuiven. Een vrij gematigd voorstel dus, in totaal het zesde buitenlanders beperkende referendumvoorstel sinds de Tweede Wereldoorlog. Net als de eerdere vijf werd ook dit voorstel met een grote meerderheid verworpen. De bevolking is, mede door de open-debatcultuur die gepaard gaat met directe democratie, eenvoudig geen voorstander van dergelijke maatregelen. In Zwitserland zegt extreem-rechts niet meer dat zij de zwijgende meerderheid vertegenwoordigt, omdat de directe democratie aantoont dat dat niet zo is. Voor niet-Zwitsers geldt overigens dat zij, net als in o.a. Nederland, op lokaal niveau stemrecht hebben (waarbij dat stemrecht heel wat meer inhoudt dan in Nederland omdat er zoveel referenda zijn).

 

Een ander punt is de doodstraf. Tegenstanders voorspellen dat via directe democratie gelijk de doodstraf zou worden ingevoerd. Net zoals de Zwitsers zonder enige beperking via de directe democratie alle buitenlanders eruit zouden kunnen zetten, kunnen zij ook zonder probleem de doodstraf invoeren. In de hele Zwitserse geschiedenis is echter überhaupt nog nooit een aanzet tot zo'n initiatief gedaan. Zou er toch zo'n initiatief komen en haalt die de handtekeningendrempel, dan zou het met een grote meerderheid verworpen worden, want de meerderheid van de Zwitserse bevolking is overtuigd tegenstander van de doodstraf.

 

Overigens is juist het feit dat in Zwitserland het oude Germaanse recht nooit werkelijk door het Romeinse recht is verdrongen, ook de oorzaak ervan dat het vrouwenkiesrecht relatief laat werd ingevoerd (1959 op landelijk niveau; in 1991 voerde het kanton Appenzell Innerrhoden als laatste het vrouwenkiesrecht in een ludieke volksvergadering in). In het Germaanse volksvergadering-stelsel had elke hoeve, later elk gezin i.p.v. elk individu één stem. De man werd dan geacht deze namens zijn "eenheid" vast te stellen en uit te dragen. Zoals zelfs de uiterlijke vormen van de volksvergadering door de eeuwen heen merkwaardig onveranderd bleven, bleef ook dit principe lang bestaan. Anderzijds is ook aangevoerd dat in vele Europese landen het vrouwenkiesrecht werd ingevoerd nadat vrouwen in de Eerste en Tweede Wereldoorlog aan het thuisfront grote verantwoordelijkheden hadden gekregen en deze na terugkomst van manlief niet wilden inleveren, maar juist omzetten in politieke rechten. Zo werd in Nederland het vrouwenkiesrecht in 1919 en in België in 1948 ingevoerd. Als notoir onafhankelijk en vredelievend land bleef Zwitserland echter buiten beide oorlogen en miste dus deze feministische impuls. In ieder geval is directe democratie zeker niet tegengesteld aan vrouwenrechten, want in de Verenigde Staten is het vrouwenkiesrecht in de eerste 3 deelstaten juist via directe democratie ingevoerd, waarna men op landelijk niveau de bui zag hangen en snel overstag ging.

 

Grondwet (Bundesverfassung)

Bundesgesetz über die Politische Gesetze

DD-instrumenten op federaal niveau (C2D)

DD-instrumenten op lokaal niveau

Lijst gehouden referenda op federaal niveau (overheidssite)

Research and Documentation Center on Direct Democracy (C2D)

Doorzoekbare database gehouden referenda op federaal niveau (C2D)

Doorzoekbare database gehouden referenda op kantonaal niveau (C2D)

Forum für Direkte Demokratie (burgerplatform)

Parlementslid Andi Gross, groot voorstander van DD

Pagina over DD-rechten van Schweiz in Sicht

Pagina over regeren in een DD van Schweiz in Sicht

DD-linkpagina van Swissinfo.org

 

Literatuur

Gross, A. (1999). 'Die Schweizerische direkte Demokratie', in: H.K. Heussner & O. Jung, Mehr direkte Demokratie wagen (München, Olzog)

Gross, A., (2002). 'The Design of Direct Democracy: Preliminary Basis for assessing sub-optimal procedures of citizen lawmaking', in: A. Gross en B. Kaufmann (red.), IRI Europe Country Index on Citizen Lawmaking 2002 (Amsterdam: Initiative & Referendum Institute Europe)

Kobach, K.W. (1993). The Referendum: Direct Democracy in Switzerland (Aldershot, Dartmouth)

Kriesi, H.P. (1992). 'Het referendum in de Zwitserse politiek', in: Ph. van Praag (red.), Een stem verder: het referendum in de lokale politiek (Amsterdam, Het Spinhuis)

Linder, W. (1999). Schweizerische Demokratie. Institutionen, Prozesse, Perspektiven (Bern, Paul Haupt)

Möckli, S. (1987). Die Schweizerischen Landsgemeinde-Demokratien (Bern, Paul Haupt)

Möckli, S. (1994). Direkte Demokratie: ein Vergleich der Institutionen und Verfahren in der Schweiz und Kalifornien (Bern, Paul Haupt)

Nijeboer, A. (2000). 'Zwitserland', in Documentatiebundel Conferentie Directe Democratie - Amstelkerk, Amsterdam, 16 juni 2000 (Amsterdam, Stichting Agora Europa)

Nijeboer, A. (2001). 'Zwitserland: de echte vernieuwing', in: Jonas Magazine, 54 (februari)

Verhulst, J. (1998). Het verdiepen van de democratie: feiten, argumenten, ervaringen omtrent de invoering van het referendum (Brussel: Cypres)