9 april 2002

André Denys kondigde op 9 april jl. in het Vlaams parlement - samen met collega’s Dirk Holemans (Agalev), Peter de Ridder (sp.a) en Sven Gatz (Spirit) - de start van de Vlaamse volksraadplegingen aan. Zoals afgesproken in het Vlaamse regeerakkoord van juni ‘99, is het de bedoeling dat de Vlamingen zich in een volksraadpleging kunnen uitspreken over alle aangelegenheden die tot de bevoegdheid van de Vlaamse Gemeenschap behoren. Die referenda zullen niet bindend zijn, maar adviserend. Het initiatief moet uitgaan van het parlement, eventueel op voorstel van de bevolking indien er 150.000 handtekeningen worden verzameld. Iedereen die in Vlaanderen in het bevolkingsregister is ingeschreven, vanaf de leeftijd van 16 jaar, krijgt de mogelijkheid zich over bepaalde thema’s adviserend uit te spreken. Eigen aan dit voorstel is dat ook migranten kunnen meestemmen, omdat de raadpleging louter adviserend is. Maar indien er in de toekomst een bindend referendum zou komen, dan gelden voor André Denys uit redenen van consequentie dezelfde regels als voor het gemeentelijke stemrecht. RR

Vlaamse volksraadplegingen: een eerste stap in de directe democratie

Bij de oprichting van de VLD in 1992 koos het liberalisme in Vlaanderen niet alleen voor een duidelijk Vlaams profiel, maar ook voor een andere vorm van politieke besluitvorming. De macht van de belangengroepen zou afgebouwd worden door het herstel van de politieke primauteit aangevuld met diverse vormen van directere democratie. Gedaan met regeringen die als slaafs uitvoeren wat vakbonden, patroonsorganisaties, boer- of milieubonden hen dicteren.

Met de VLD zou de regering zich op de eerste plaats moeten verantwoorden voor zijn natuurlijke partner, het parlement. De burger zou ook over inhoudelijke thema's - via referenda - rechtstreeks kunnen meebeslissen.

Met deze stellingen waren de Vlaamse liberalen niet alleen voorlopers in Vlaanderen maar veruit de meest progressieve liberalen in Europa. Herinnert u zich maar het incident met Hans Wiegel die op het einde van de jaren negentig de Nederlandse liberalen (VVD) in grote verdeeldheid bracht bij een stemming over het referendum in Nederland.

De bevolking laten meebeslissen betekent echter een uitholling van het grondwettelijke principe van de parlementaire democratie. Onze grondwet moet steeds in twee stappen en over twee legislaturen worden gewijzigd. Eerst door de aankondiging van de herziening van bepaalde grondwetsartikelen in de ene legislatuur, en daarna door het wijzigen van de grondwet in de volgende legislatuur. De vorige christen-democratische & socialistische regering heeft steeds geweigerd de grondwetsartikelen die een referendum moeten toelaten voor herziening vatbaar te verklaren.

De christen-democraten waren tegen omdat zij teveel gebonden zijn aan de belangengroepen en zij bij de politieke besluitvorming de burger eerder als een lastige en onvoldoende geïnformeerde factor aanzien. De socialisten omdat zij de opkomstplicht wensten te koppelen aan het tot stand komen van een referendum. Het gevolg is dat in deze legislatuur het bindend referendum onmogelijk op een grondwettelijke manier kan ingevoerd worden.

De enige uitweg om de burger toch enigszins te betrekken, is de adviserende volksraadpleging. Zoals op gemeentelijk vlak heb ik samen met vertegenwoordigers van de meerderheidspartijen het initiatief genomen om de Vlaamse volksraadpleging te realiseren. Het initiatief is natuurlijk niet ideaal. De uitslag van de volksraadpleging moet niet verplichtend overgenomen worden door het parlement. Maar vanuit de overweging dat het steeds beter is "iets te doen dan niets" vind ik de volksraadpleging toch een belangrijke stap op de weg naar een directere democratie.

Trouwens, de VLD-fractie in het Vlaams Parlement heeft de intentie om bij iedere volksraadpleging de uitslag gewoon als bindend te beschouwen. Het juridische statuut van een louter "adviserende" volksraadpleging maakt het ons wel moeilijk om de discussie van de deelname van migranten eerlijk te voeren. Het zou belachelijk zijn de allochtonen te verbieden deel te nemen aan een raadpleging die wettelijk enkel het statuut heeft van het inwinnen van advies. Niemand denkt er aan om allochtonen te verbieden deel te nemen aan hoorzittingen of andere adviesinwinnende acties, wat strikt juridisch overeenstemt met adviserende volksraadplegingen.

Maar de consequentie van het enagement om de volksraadpleging "bindend" te maken, is dat allochtonen dan eigenlijk mee beslissen. Wat in tegenstrijd is met het VLD-principe, dat ik ten zeerste steun, dat alleen Belgen beslissend stemrecht hebben. Wij hebben ons door deze juridische/ethische tegenstelling niet laten gijzelen om een stap te zetten in de richting van meer directe democratie. Op het ogenblik dat het bindend referendum grondwettelijk aan de orde kan komen, zullen wij consequent ons standpunt verdedigen dat alleen de Belgen stemrecht hebben.

André Denys

27 maart 2004

André Denys stelt voor om in de toekomst de burgemeester rechtstreeks te verkiezen. RR

Rechtstreekse verkiezing van de burgemeester

 1. De kiezer bepaalt mee de uitvoerende organen

De rechtstreekse democratie bestaat in het geven van het recht aan de kiezer om inspraak te hebben in de samenstelling van de uitvoerende organen in zijn gemeente.

De kiezer bepaalt volledig ‘rechtstreeks’ de  keuze van burgemeester gezien de noodzaak van de volstrekte meerderheid van stemmen. Als één kandidaat-burgemeester geen volstrekte meerderheid van de stemmen haalt in de eerste stemronde, vindt een tweede stemronde plaats met de twee kandidaat-burgemeesters die in de eerste stemronde de meeste stemmen behaalden.

Bij een dergelijke tweede stemronde  kan de kiezer ook een uitspraak doen over de inmiddels bekende coalities die leiden tot een eventuele samenstelling van het college.

2. Het verzoenen van rechtstreekse democratie met behoorlijk bestuur

Eén van de bezwaren was tot dusver dat een rechtstreeks verkozen burgemeester, zonder meerderheid, noopte tot een ‘cohabitatie’ met bestuursproblemen als gevolg.

Door de rechtstreeks verkozen burgemeester de rol van formateur te geven krijgt deze een cruciale rol in de zoektocht naar een meerderheid. Slaagt de burgemeester er niet in om een meerderheid te vinden voor de eerste gemeenteraad dan wordt er een afspiegelingscollege gevormd.

Gezien het feit dat een lokaal bestuur meer pragmatisch dan ideologisch bestuurd wordt is het te verwachten dat een afspiegelingscollege niet méér bestuursproblemen zal geven dan een meerderheidscollege.

Bovendien is het wettelijk terugvallen op een afspiegelingscollege een aansporing voor partijen die kunnen een meerderheid vormen om tot een akkoord te komen.

3. Het verzoenen van twee stelsels: representatieve met gepersonaliseerde machtsuitoefening

We willen de machtsverhouding tussen de rechtstreeks verkozen burgemeester en de evenredig verkozen gemeenteraad niet wijzigen.

Wij willen alleen een grotere legitimatie van de burgemeester en meer rechtstreekse invloed van de kiezer.

Van deze grotere legitimatie willen wij, in tegenstelling met sommige buitenlandse voorbeelden, geen gebruik maken om meer bevoegdheden toe te kennen aan de burgemeester.

Wij kiezen voor een ‘sui generis oplossing’ met het behoud van een stelsel van ‘checks and balances tussen de gemeentelijke organen en niet voor een geïnstitutionaliseerd overwicht van het uitvoerend orgaan op het vertegenwoordigend orgaan. 

4. Geen running mate of opvolger

Om de rechtstreekse verkiezing zo neutraal en zo zuiver mogelijk te organiseren wordt de idee van een running mate of opvolger niet weerhouden.

Het probleem van de opvolging wordt voor een vervanging omwille van verhindering, schorsing, tijdelijke afwezigheid of andere redenen opgelost door de huidige wetgeving te volgen.

De schepenen nemen hun verantwoordelijkheid op in volgorde van hun rangorde, tenzij de burgemeester het anders bepaalt.

Nieuw is de procedure bij overlijden, afzetting, vervallen verklaring van het mandaat of ontslag. In deze gevallen wordt verwezen naar de opvolger die de burgemeester zelf aangeduid heeft bij zijn eedaflegging en die onder gesloten omslag gedeponeerd ligt bij de Gouverneur.

5. Burgemeestersrace is niet louter een individuele populariteitstest

Door het binden van de voordracht als kandidaat-burgemeester aan een initiatief van een partij die deelneemt aan de gemeenteraadsverkiezingen, moet een kandidaat bewijzen dat hij gesteund wordt door een groep.

Die binding is een waarborg tegen het verwijt dat rechtstreekse verkiezingen zouden leiden tot burgemeesters genre ‘populistische individualisten’.

Aangezien de voordracht slechts kan uitgaan van volledige lijsten wordt een filter ingebouwd om te vermijden dat de rechtstreekse verkiezingen zou degraderen tot een schouwspel van niet gesteunde kandidaten.

De verplichte partijvoordracht van de kandidaat-burgemeester en het samen vallen van de eerste stemronde van de rechtstreekse burgemeestersverkiezingen met de verkiezingen van de gemeenteraad moet ook beschouwd worden als het streven naar het maximale behoud van het bestaande evenwicht tussen de gemeentelijke organen.

André Denys